مرتضى مطهرى
82
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
آن وقت اينجاست كه مىگويند سفيدى سفيد است بالذات ، جسم سفيد است به تبع سفيدى . حكماى اسلامى اين را اصطلاح كردهاند به « واسطهء در عروض » در مقابل « واسطهء در ثبوت » و در مقابل « واسطهء در اثبات » ؛ و چون اينها اصطلاحاتى است كه بعدها هم زياد با آنها سر و كار داريم لذا اينها را در اينجا توضيح مىدهيم . واسطهء در ثبوت اگر بگويند يك شىء واسطهء در ثبوت است يعنى علّت است براى وجود عينى . مثلا مىگوييم اين آتش علت گرمى آب است يعنى واسطهء در ثبوت واقعى گرمى و حرارت آب است در خارج . واسطهء در اثبات واسطهء در اثبات مربوط به عالم ذهن و مربوط به شناخت است . اگر يك چيزى در ذهن ما سبب شد براى شناختن چيز ديگر ، اين واسطهء در اثبات است . اين به عالم خارج كارى ندارد ؛ يعنى ممكن است يك شىء واسطهء در ثبوت باشد ، واسطهء در اثبات هم باشد . ولى گاهى ممكن است عكس قضيه باشد ، يعنى معلول واسطهء در اثبات علت باشد .
--> مفهوم مركب . بنابر نظريهء تركب مشتق ، مبدأ اشتقاق يك چيز است كه آن را با يك چيز ديگر به نام ذات و با يك چيز ديگر به نام نسبت ، هر سه را با هم تركيب مىكنيم مىشود « مشتق » . اما بنابر اين نظريه همان چيزى را كه بر مبدأ اشتقاق اطلاق مىكرديم دو جور اعتبار مىكنيم ؛ به يك نحو كه اعتبار كنيم بر مبدأ اشتقاقش اطلاق مىشود ، همان را اگر به نحو ديگر اعتبار كنيم بر آن ذاتى هم كه با اين متحد است اطلاق مىشود . پس گسترش دادن يك معناست .